Bakliyat ihracatında çıkan sorunların önemli bir kısmı ürün kalitesinden değil, evraktan kaynaklanır. Faturadaki ağırlıkla çeki listesindeki ağırlığın tutmaması ya da bitki sağlık sertifikasındaki bir yazım hatası, malın varış limanında günlerce beklemesine yol açabilir. Bekleme de liman ardiyesi ve konteyner gecikme bedeli demektir.
Aşağıda her sevkiyatta karşılaşacağınız belgeleri ve teslim şekillerinin (Incoterms) masrafları taraflar arasında nasıl paylaştırdığını sade bir dille anlattık. Ayrıntılar varış ülkesine göre değişir. Kesin belge listesini her zaman alıcının gümrük müşaviriyle teyit etmek gerekir.
Ticari fatura ve çeki listesi
Ticari fatura satışın resmi belgesidir. Üzerinde satıcı, alıcı, ürün tanımı, GTİP numarası, miktar, birim fiyat, toplam tutar, teslim şekli ve ödeme koşulu yazar. Varış ülkesinin gümrüğü vergiyi bu belgeye göre hesaplar. Çeki listesi (packing list) ise malın fiziksel dökümüdür: kaç çuval ya da big-bag olduğu, her birinin net ve brüt ağırlığı, konteyner ve mühür numaraları. İki belgedeki miktar ve ağırlıklar birebir tutmalıdır. Akreditifli satışlarda bu uyum daha da önem kazanır, çünkü banka küçük bir tutarsızlıkta bile ödemeyi durdurabilir.
Menşe şahadetnamesi
Menşe şahadetnamesi malın hangi ülkede üretildiğini gösterir ve Türkiye'de ticaret ve sanayi odaları tarafından düzenlenir. Bazı ülkeler gümrük vergisini ya da ithalat iznini menşeye göre belirlediği için çoğu sevkiyatta istenir. Türkiye'nin serbest ticaret anlaşması bulunan ülkelere yapılan satışlarda, alıcının daha düşük vergiden yararlanabilmesi için EUR.1 gibi tercihli menşe belgeleri gerekebilir. Hangi belgenin geçerli olduğunu varış ülkesiyle yapılmış anlaşma belirler. İthal edilip Türkiye'de işlenen ürünlerde menşe kuralına ayrıca bakmak gerekir, çünkü yalnızca paketleme menşeyi değiştirmeyebilir.
Bitki sağlık sertifikası
Bakliyat bitkisel bir ürün olduğu için çoğu ülke bitki sağlık sertifikası (fitosanitar sertifika) ister. Bu belgeyi Tarım ve Orman Bakanlığı'nın il müdürlükleri, ürünü kontrol ettikten sonra düzenler. Kontrolde zararlı, karantina organizması ve yabancı madde aranır, gerekirse numune alınır. Bazı ülkeler sertifikada ek beyan ya da fümigasyon yapıldığına dair bilgi ister. Bu şartları yükleme tarihinden önce öğrenmek gerekir, çünkü fümigasyon ve kontrol zaman alır. Sertifikadaki alıcı adı, ürün tanımı ve miktar, fatura ve konşimentoyla aynı olmalıdır.
Diğer belgeler: konşimento, analiz, beyanname
Deniz yolu sevkiyatında konşimento (bill of lading, B/L) hem taşıma sözleşmesidir hem de malın mülkiyetini temsil eder; gemi hattı ya da taşıma işleri organizatörü tarafından düzenlenir. Türkiye'den çıkış için gümrük müşaviri aracılığıyla ihracat beyannamesi verilir. Alıcıya ya da varış ülkesine göre dosyaya kalıntı ve aflatoksin analizi, ağırlık ve kalite raporu, fümigasyon sertifikası veya sigorta poliçesi de eklenebilir. Bu belgelerin bir kısmı yüklemeden önce, bir kısmı gemi kalktıktan sonra hazır olur. Gümrük tarafında FM Port beyanname ve evrak hazırlığını sizin adınıza takip edebilir.
Incoterms: EXW ve FOB
Incoterms, masrafın ve riskin hangi noktada satıcıdan alıcıya geçtiğini tanımlar. EXW (Ex Works) satışta satıcı malı kendi tesisinde hazır eder; yükleme, iç nakliye, ihracat gümrüğü, navlun ve sigorta alıcıya aittir. Yurt dışındaki alıcının Türkiye'de ihracat beyannamesi vermesi pratikte mümkün olmadığından, EXW satışta bile gümrük işlemini çoğu zaman satıcı yapar ve kimin neyi ödediği bulanıklaşır. FOB (Free on Board) satışta satıcı malı çıkış limanına getirir, ihracat gümrüğünü yapar ve mal gemiye yüklenene kadar masrafları üstlenir. Navlun ve sigorta alıcıya aittir. Konteyner yüklerinde Incoterms kuralları FOB yerine FCA'yı önerir, ancak bakliyat ticaretinde FOB hâlâ yaygındır.
Incoterms: CFR ve CIF
CFR (Cost and Freight) satışta satıcı, FOB'daki masraflara ek olarak varış limanına kadar deniz navlununu da öder. Risk ise mal çıkış limanında gemiye yüklendiği anda alıcıya geçer. Yani yolda bir hasar olursa, navlunu satıcı ödemiş olsa bile zarar alıcıya aittir; bu yüzden sigortayı alıcı yaptırır. CIF (Cost, Insurance and Freight) satışta sigortayı da satıcı yaptırır. CIF'te satıcının yaptırmakla yükümlü olduğu sigorta asgari teminatlıdır; daha geniş teminat isteyen alıcının bunu sözleşmeye yazdırması gerekir. Her iki teslim şeklinde de varış limanındaki boşaltma, ithalat gümrüğü ve vergiler genellikle alıcıya aittir.
